اثبات را به كلّى بر نمىدارد و نفى نمىكند ، و همچنين نفى نفى نيز نفى را معدوم مطلق نمىكند . از اين روى در نفى نفى ، هم اثبات و هم نفى موجود است يعنى اثبات به صورت كامل‌ترى ظهور مىكند . پس « نفى نفى » حاصل جمع « اثبات + نفى » است ولى نه حاصل جمع جبرى كه مساوى با صفر بوده بلكه حاصل جمع ديالكتيكى اثبات و نفى كه مساوى است با نفى نفى يعنى اثبات با شرايط جديده و وجود كامل‌تر . و همچنين اگر نفى ( موضوع در لحظهء دوم ) را مبدأ قرار دهيم نسبت به مرحلهء بعد از خود اثبات است ، و مرحلهء پس از وى ( نفى نفى ) نفى وى مىشود و مرحلهء پس از اين مرحله ( موضوع در لحظهء چهارم ) نفى نفى خواهد بود ، و به همين ترتيب سلسلهء تكامل درست مىشود . و بايد دانست كه در ظهور تكامل از تخلّل نفى در ميان « اثبات » و « نفى نفى » گزيرى نيست زيرا تا اثبات نفى نشود نوبه به نفى كه مصداق تكامل است نرسيده اثبات در جاى خود ثابت مىماند . مثلًا تخم مرغ كه يكى از پديده‌هاى طبيعت و سرگرم تحول و تكامل است داراى فعليتى است كه حافظ وضع حاضر او مىباشد و در عين حال مشتمل بر قواى متضاده‌اى است كه با فعاليت خود مىخواهند فعليت او را منهدم ساخته و فعليت تازه‌ترى به وى دهند . پس اگر تخم مرغ را مبدأ قرار دهيم تخم مرغ اثبات است و در لحظهء ديگر جوجه به عمل آمده و تخم مرغ را نفى مىكند « ( * ) » و در لحظهء سوم جوجه نفى شده و خود مرغ به وجود مىآيد كه نفى نفى تخم و نفى جوجه مىباشد ، و همچنين گندم و ساقهء گندم و خوشهء گندم به ترتيب اثبات و نفى و نفى نفى هستند و به همين قياس . . . مىگويند با استقرار اين قانون در طبيعت منظره‌اى تازه در پيش ديدگان ما نمودار شده و مىبينيم كه در جهان طبيعت هيچ پديده‌اى عينيت « ( * * ) » و ثبات ندارد و مىبينيم وجود و عدم ( ضدين به اصطلاح ديالكتيك ) با هم كمال آشنايى و يگانگى داشته و جمع مىشوند و از اين روى فرهنگ امروزه به افسانهء اصالت عينيت و ثبات و استحالهء اجتماع ضدين گوش نمىدهد . طرفداران ماترياليسم ديالكتيك اين قانون را كه « قانون تكاپوى طبيعت » ناميده و پايه‌هاى سه گانهء آن را گاهى به نام « تز ، آنتىتز سنتز » و گاهى « اثبات ، نفى ، نفى